Internet qanday ishlaydi?

O’tgan darsda web dasturlash nima ekanini ko’rib chiqdik. Endi uning poydevori bo’lgan internetning o’zi qanday ishlashini tushunamiz. Web dasturchi bo’lish uchun internetning ichki mexanizmini chuqur bilish shart emas, lekin asosiy tushunchalar sizga ko’p narsani oydinlashtiradi.

Internet — ulkan tarmoq

Internet — bu butun dunyo bo’ylab bir-biriga ulangan milliardlab kompyuterlar tarmog’i. “Internet” so’zining o’zi ham “inter-network”, ya’ni “tarmoqlararo” degan ma’noni bildiradi.

Bu kompyuterlar bir-biriga turli yo’llar bilan ulanadi: optik tolali kabellar (shu jumladan okean tubidagi ulkan kabellar), sun’iy yo’ldoshlar va simsiz aloqa. Aynan shu jismoniy infratuzilma tufayli siz O’zbekistonda o’tirib, Amerikadagi serverga bir soniyada ulana olasiz.

Muhim tushuncha: internetni boshqaradigan yagona markaz yoki “bosh kompyuter” yo’q. U tarqoq tizim — millionlab tarmoqlar birlashib, yagona global tarmoqni hosil qiladi. Aynan shuning uchun internet juda ishonchli: bir qismi ishlamay qolsa, ma’lumot boshqa yo’ldan o’tadi.

IP manzil — internetdagi “uy manzili”

Har bir internetga ulangan qurilma — kompyuter, telefon, server — o’zining noyob raqamli manziliga ega. Bu IP manzil (Internet Protocol address) deb ataladi.

IP manzil oddiy pochta manziliga o’xshaydi. Xat yuborish uchun aniq manzil kerak bo’lgani kabi, ma’lumot yuborish uchun ham qaysi qurilmaga yuborilishi aniq bo’lishi kerak. IP manzil masalan shunday ko’rinadi:

216.198.79.1

Bu to’rt qismdan iborat raqam — IPv4 turi. Internet o’sib borgani sayin bu manzillar yetishmay qolgani uchun yangi, uzunroq IPv6 turi ham paydo bo’ldi.

Siz saytlarni raqamli IP manzil emas, balki learncode.uz kabi nom orqali ochasiz. Bu nomlar IP manzilga qanday aylanishini keyingi darslarda (DNS haqida) ko’rib chiqamiz. Hozircha shuni bilib qo’ying: har nom ortida aslida raqamli manzil turadi.

Ma’lumot paketlarga bo’linadi

Internet orqali ma’lumot yuborilganda, u yaxlit holda emas, balki kichik bo’laklarga — paketlarga bo’linib yuboriladi. Masalan, siz rasm yuborsangiz, u yuzlab kichik paketlarga bo’linadi.

Nega shunday qilinadi? Bir necha sabab:

  • Kichik bo’laklarni uzatish tez va ishonchli.
  • Agar bir paket yo’qolsa, faqat o’shani qayta yuborish kifoya — butun rasmni emas.
  • Turli paketlar turli yo’ldan borishi mumkin, bu tezlikni oshiradi.

Har paket o’zida qayerdan va qayerga ketayotgani (IP manzillar) haqida ma’lumot saqlaydi. Manzilga yetgach, paketlar yana to’g’ri tartibda yig’ilib, asl ma’lumot tiklanadi. Buni pochta orqali katta kitobni sahifama-sahifa, alohida konvertlarda yuborish va manzilda yana kitob qilib yig’ishga o’xshatish mumkin.

Client va Server

Internetda ikki asosiy rol bor: client (mijoz) va server.

Client — ma’lumot so’rovchi qurilma. Sizning brauzeringiz — client. Siz sayt ochganda, brauzer “menga shu sahifani ber” deb so’rov yuboradi.

Server — ma’lumot beruvchi kuchli kompyuter. U doim yoqilgan turadi va so’rovlarga javob berishga tayyor. Saytlar aynan serverlarda saqlanadi.

Bu munosabatni restoranga o’xshatish mumkin: siz (client) ofitsiantga buyurtma berasiz, oshxona (server) taomni tayyorlab beradi. Siz oshxona ichida nima sodir bo’layotganini ko’rmaysiz — faqat natijani olasiz.

Bir server bir vaqtning o’zida minglab clientlarga xizmat qilishi mumkin. Mashhur saytlar (masalan YouTube) esa millionlab so’rovlarni bir vaqtda qabul qiladigan ulkan server tizimlariga ega.

Protokollar — muloqot qoidalari

Kompyuterlar bir-biri bilan tushunishi uchun umumiy “til” yoki qoidalar kerak. Bu qoidalar protokol deb ataladi.

Eng muhim protokollardan biri — HTTP (HyperText Transfer Protocol). U brauzer va server qanday muloqot qilishini belgilaydi. Keyingi darsda HTTP ni batafsil ko’rib chiqamiz.

Protokollar tufayli turli ishlab chiqaruvchilarning qurilmalari va turli operatsion tizimlar bir-biri bilan muammosiz muloqot qila oladi. Xuddi barcha davlatlar telefon aloqasida umumiy standartlarga amal qilgani kabi.

Hammasi birga qanday ishlaydi?

Endi bilimlarni birlashtiraylik. Siz learncode.uz ni ochganda:

  1. Brauzer (client) sayt nomini IP manzilga aylantiradi (DNS orqali).
  2. Brauzer shu IP manzilga ega serverga HTTP so’rov yuboradi.
  3. So’rov kichik paketlarga bo’linib, internet orqali serverga boradi.
  4. Server so’rovni qabul qilib, sahifa kodini javob sifatida qaytaradi.
  5. Javob ham paketlarda brauzerga qaytadi va sahifa ekranda paydo bo’ladi.

Bularning barchasi ko’z ochib yumguncha sodir bo’ladi.

Xulosa

  • Internet — dunyo bo’ylab ulangan kompyuterlar tarmog’i, markazsiz.
  • Har qurilma noyob IP manzilga ega — internetdagi “uy manzili”.
  • Ma’lumot paketlarga bo’linib yuboriladi va manzilda qayta yig’iladi.
  • Client so’raydi, server javob beradi.
  • Protokollar — qurilmalar orasidagi muloqot qoidalari (masalan HTTP).

Keyingi darsda frontend va backend farqini — web dasturlashning ikki asosiy yo’nalishini chuqurroq o’rganamiz.