HTTP va HTTPS nima?

O’tgan darslarda internet va client-server tushunchalarini ko’rib chiqdik. Endi brauzer va server qanday “gaplashishini” — HTTP protokolini o’rganamiz. Har safar sayt manzilini yozganingizda uning oldida http:// yoki https:// turganini payqagansiz. Bu darsda ular nimani anglatishini bilib olasiz.

Protokol nima edi?

Eslatib o’tamiz: protokol — bu kompyuterlar bir-biri bilan muloqot qilishi uchun umumiy qoidalar to’plami. Ikki kishi telefon orqali gaplashish uchun umumiy tilni bilishi kerak bo’lgani kabi, brauzer va server ham umumiy qoidalarga amal qiladi.

Web uchun asosiy protokol — HTTP.

HTTP nima?

HTTP — HyperText Transfer Protocol, ya’ni “gipermatn uzatish protokoli”. U brauzer (client) va server o’rtasida ma’lumot qanday almashinishini belgilaydi.

HTTP so’rov-javob tamoyili asosida ishlaydi:

  • So’rov (request) — brauzer serverga “menga shu sahifani ber” deb yuboradi.
  • Javob (response) — server so’ralgan ma’lumotni qaytaradi.

Masalan, siz learncode.uz/html ni ochsangiz, brauzer serverga HTTP so’rov yuboradi: “menga /html sahifasini ber”. Server esa javob sifatida shu sahifaning HTML kodini qaytaradi.

HTTP so’rovi nimadan iborat?

Har HTTP so’rovda bir necha muhim qism bo’ladi:

Metod — nima qilmoqchi ekaningizni bildiradi. Eng ko’p ishlatiladiganlari:

  • GET — ma’lumot olish (sahifani ochish).
  • POST — ma’lumot yuborish (forma to’ldirish, ro’yxatdan o’tish).

Manzil (URL) — qaysi resurs so’ralayotgani (/html, /css va h.k.).

Sarlavhalar (headers) — qo’shimcha ma’lumot: brauzer turi, til, va boshqalar.

Server javobida esa status kod bo’ladi — so’rov qanday yakunlanganini bildiradi. Eng mashhurlari:

  • 200 — hammasi joyida, sahifa topildi.
  • 404 — sahifa topilmadi (ehtimol xato manzil).
  • 500 — serverda ichki xatolik yuz berdi.

Aynan 404 ni siz noto’g’ri manzil kiritganda ko’rasiz.

HTTP ning muammosi: xavfsizlik

Oddiy HTTP ning katta kamchiligi bor: ma’lumot ochiq holda uzatiladi. Ya’ni brauzer va server orasida yuborilgan barcha ma’lumotni yo’ldagi uchinchi shaxs ko’ra oladi.

Bu oddiy sahifalar uchun muammo emas. Lekin parol, karta raqami yoki shaxsiy ma’lumot yuborilsa — bu jiddiy xavf. Kimdir yo’lda ma’lumotni ushlab, o’g’irlab olishi mumkin. Buni ochiq pochta kartochkasiga o’xshatish mumkin — uni har kim o’qiy oladi.

HTTPS — xavfsiz variant

Aynan shu muammoni hal qilish uchun HTTPS yaratilgan. Oxiridagi “S” harfi — Secure, ya’ni “xavfsiz” degani.

HTTPS ham xuddi HTTP kabi ishlaydi, lekin bitta muhim qo’shimcha bilan: ma’lumot shifrlanadi. Ya’ni brauzer va server orasidagi ma’lumot maxsus kod bilan o’raladi. Agar kimdir uni yo’lda ushlasa ham, o’qiy olmaydi — faqat tushunarsiz belgilar ko’radi.

Endi bu ochiq pochta kartochkasi emas, balki qulflangan sandiq ichidagi xat — faqat qabul qiluvchi ocha oladi.

HTTPS qanday ishlaydi?

HTTPS shifrlash uchun SSL/TLS sertifikat dan foydalanadi. Bu sertifikat ikki narsani ta’minlaydi:

  1. Shifrlash — ma’lumot o’qib bo’lmaydigan holga keltiriladi.
  2. Ishonch — sayt haqiqatan aytgan sayt ekanini tasdiqlaydi (soxta emas).

Sertifikat maxsus tashkilotlar tomonidan beriladi. Ko’p hosting xizmatlari (masalan Vercel) bu sertifikatni bepul va avtomatik o’rnatadi.

Brauzerda HTTPS sayt ochilganda, manzil yonida qulf belgisi ko’rinadi. Bu sayt xavfsiz ulanish orqali ishlayotganini bildiradi.

Nega bugun hamma HTTPS ishlatadi?

Bir necha yil oldin faqat banklar va do’konlar HTTPS ishlatardi. Bugun esa deyarli barcha saytlar HTTPS ga o’tgan. Sabablari:

  • Xavfsizlik — foydalanuvchi ma’lumotini himoya qiladi.
  • Ishonch — brauzerlar HTTPS bo’lmagan saytni “xavfli” deb belgilaydi.
  • SEO — Google HTTPS saytlarni qidiruvda yuqoriroq ko’rsatadi.

Shuning uchun yangi sayt yaratayotganda HTTPS ni ta’minlash — majburiy qoida. Yaxshi xabar: zamonaviy hosting xizmatlari buni siz uchun avtomatik bajaradi.

Xulosa

  • HTTP — brauzer va server orasidagi muloqot protokoli (so’rov-javob).
  • So’rovda metod (GET, POST) va manzil bo’ladi; javobda status kod (200, 404, 500).
  • Oddiy HTTP ma’lumotni ochiq uzatadi — xavfsiz emas.
  • HTTPS ma’lumotni shifrlaydi (SSL/TLS sertifikat orqali) — xavfsiz.
  • Bugun barcha saytlar HTTPS ishlatishi kerak (xavfsizlik, ishonch, SEO uchun).

Keyingi darsda brauzerning o’zi qanday ishlashini — kodni qanday chiroyli sahifaga aylantirishini ko’rib chiqamiz.